TẠI SAO CHÚNG TÔI Ở ĐÂY

 

Ý tưởng nhen nhóm trong ngôi nhà nhỏ ở Nha Trang, Việt Nam vào năm 1995 cuối cùng trở thành “Steady Footsteps”. Chồng tôi, Dave, và tôi đến Việt Nam để nhận nuôi hai đứa trẻ. Trong khi chờ đợi hoàn tất các thủ tục hành chính, một người đàn ông hỏi tôi về công việc của mình. Vì tiếng Anh của anh ấy còn rất hạn chế (mà anh ta lại là giáo viên tiếng Anh!) và tôi thì hoàn toàn không biết tiếng Việt, tôi cố gắng giải thích rằng công việc của tôi là giúp những người bệnh và bị thương có thể đi lại được. “Ồ,” người giáo viên đáp, “Ở Việt Nam, ai cũng làm việc đó!” Tuy vậy, cuối cùng, anh ấy đã mời tôi đến nhà để gặp cha anh ấy.

Cha anh ấy, khoảng 65 tuổi, nằm trên giường như thế suốt 5 năm qua. Câu chuyện của ông là thế này: Vài năm trước, ông bị một chiếc xe tông gãy xương đùi. Vì không được phẫu thuật, nên chấn thương của ông không hồi phục hoàn toàn. Ông có thể đi bằng đôi nạng - cho đến khi ông bị một cơn đột quỵ nhẹ, khiến ông không thể sử dụng nạng nữa. Kể từ đó, ông chỉ có thể nằm trên giường. Vào những dịp đặc biệt, con trai ông sẽ bế ông như một đứa trẻ và đặt ông vào một chiếc ghế bành, nơi ông ngồi với nước mắt chảy dài trên má. Trước khi tai họa ập đến, gia đình người con trai đã được chấp thuận để đi định cư tại Canada. Nhưng khi người cha trở thành người tàn tật, kế hoạch đó sụp đổ và cả gia đình quyết định ở lại Việt Nam để chăm sóc ông.

Khi tôi ngồi bệt xuống sàn để cố gắng hiểu câu chuyện này, nhiều suy nghĩ ập đến trong tôi. Đầu tiên, dù tôi là một chuyên gia vật lý trị liệu tại gia có kinh nghiệm và có thể làm việc với rất ít thiết bị chuyên dụng cũng như ít hỗ trợ từ các chuyên gia khác, nhưng tôi không thể làm gì cho một ca gãy xương đùi không được chữa trị nếu không có bác sĩ phẫu thuật chỉnh hình. Nếu ông ấy gặp tai nạn ở Mỹ hoặc Canada, ông sẽ được phẫu thuật trong vòng 24 giờ, và sau khoảng sáu tuần, ông ấy có thể sẽ đi lại mà không cần dụng cụ hỗ trợ. Sau đó, nếu ông ấy bị đột quỵ, có thể ông sẽ di chuyển chậm hơn một chút, nhưng với vài buổi trị liệu nữa, ông vẫn có thể đi lại được, có lẽ chỉ cần một cây gậy. Thay vào đó, ông nằm liệt giường - không có xe lăn, không có khung tập đi, không có chuyên gia trị liệu.

Thứ hai, tôi cảm thấy như mình mất đi công cụ quan trọng nhất: giọng nói. Làm sao để giải thích cho người con trai đầy thiện ý nhưng trĩu nặng cảm giác tội lỗi này rằng những giọt nước mắt của cha anh ấy có thể không phải do đau đớn mà do sự bất ổn về cảm xúc thường thấy ở những bệnh nhân bị đột quỵ bên trái não? Việc diễn đạt bằng cử chỉ chỉ có giới hạn, nhất là với những khái niệm trừu tượng.

Và cuối cùng, tôi nhận ra rằng phải có hàng ngàn, hàng vạn người tàn tật ở Việt Nam đang dành cả đời chỉ để nằm trên sàn nhà hay giường, đơn giản chỉ vì họ thiếu sự chăm sóc y tế và phục hồi chức năng mà chúng ta ở phương Tây coi là điều hiển nhiên.

Tôi không biết mình có thể làm gì - nhưng điều đó ám ảnh tôi.

Mười năm sau: Một email từ một tổ chức phi chính phủ Bắc Mỹ hiện lên trên màn hình máy tính của tôi, kêu gọi một nhà vật lý trị liệu tình nguyện đến làm giảng viên lâm sàng tại Trung tâm Chỉnh hình và Phục hồi chức năng Đà Nẵng. Trời ơi! Giờ Việt Nam đã có phẫu thuật chỉnh hình và cả chuyên gia vật lý trị liệu! Và điều quan trọng nhất đối với tôi - họ cần một giảng viên lâm sàng, chứ không phải một người đứng giảng lý thuyết.

Dù có những yếu tố quan trọng đó, tôi vẫn biết rằng các thiết bị hỗ trợ vẫn sẽ khó có sẵn hoặc không đủ rẻ để người dân Việt Nam mua được. Vì vậy, khi chuẩn bị quay lại Việt Nam, tôi giao cho chồng tôi một nhiệm vụ: thiết kế và chế tạo các dụng cụ hỗ trợ từ những vật liệu rẻ tiền, dễ kiếm tại địa phương. Một thứ quan trọng mà tôi nghĩ mình phải mang theo là AFOs (nẹp nhựa hỗ trợ kiểm soát cổ chân), vì tôi được cho biết rằng không thể chế tạo loại này ở Việt Nam. Khi tôi hỏi những chuyên gia trị liệu tình nguyện đã từng đến Đà Nẵng, họ bảo rằng không chỉ AFOs không có sẵn, mà chúng cũng không thể sử dụng ở Việt Nam vì “ai cũng đi dép xỏ ngón!” Họ còn nói rằng những chiếc nĩa và thìa được điều chỉnh cũng không phù hợp, vì người Việt Nam ăn bằng đũa. Thật sự mà nói, tôi không nghĩ rằng việc chỉ ra sự thật này là thiếu nhạy cảm văn hóa - đôi khi, giày dép, thìa và nĩa cũng là những thiết bị hỗ trợ hữu ích.

Thế là chúng tôi nhét đầy vali nào là cưa, khoan tay, máy tán đinh, dụng cụ gắp, cốc tập uống, ống hút dẻo và 40 chiếc AFOs mua sẵn. Một người bạn của tôi, Barbara Coverdale, một chuyên viên Hoạt động trị liệu người Mỹ, đã sáng tạo ra một nẹp cổ tay làm từ đũa, vải và dây chun để các thợ may Việt Nam có thể sao chép. Đến Việt Nam, Dave dành thời gian lang thang khắp các chợ để tìm vật liệu, rồi chế tạo các dụng cụ mà chúng tôi cùng nhau lên ý tưởng trong phòng khách sạn. Một sáng tạo thú vị từ chuyến đi đó là bàn đặt trên đùi cho người bị liệt tứ chi, làm từ bàn nhựa quán cà phê vỉa hè. Chúng tôi chỉ cần cắt ngắn chân bàn và khoét một hình bán nguyệt ở một bên dài. Chiếc bàn này giúp người bệnh có chỗ tựa vững chắc, đồng thời cung cấp bề mặt tiện dụng để họ có thể ngồi dậy ăn uống một cách an toàn trên giường hoặc trên sàn.

Tuy nhiên, tôi khá sốc khi nhận ra sự kém hiệu quả của các hoạt động trị liệu tại trung tâm đó - đặc biệt là khi biết rằng tổ chức NGO mà tôi tình nguyện đã cử chuyên gia từ Mỹ và Canada đến đây trong suốt 5 năm qua. Hầu hết các phương pháp trị liệu chỉ gồm chườm nóng (ở Việt Nam, giữa tháng 7 nóng bức!), hoặc các bài tập thụ động đơn giản mà kỹ thuật viên vật lý trị liệu thực hiện cho bệnh nhân. Không ai hướng dẫn bệnh nhân cách ra khỏi giường và chuyển qua ngồi xuống ghế một cách an toàn, hay thậm chí cách đi lại đúng cách.

Nhưng tôi vẫn bị cuốn hút.

Khoảnh khắc khiến tôi thực sự gắn bó với công việc này diễn ra thế này: Tôi để ý một người đàn ông gầy gò với làn da khô nứt nẻ cùng người vợ buồn bã của ông ấy trong nhiều ngày. Một bức tường đổ sập đã làm gãy đốt sống cổ ông ấy, khiến ông bị liệt. Một số cơ đã bắt đầu hồi phục, nhưng có gì đó không ổn. Tay ông không cử động được, nhưng cũng không nằm trong một dáng đặc trưng của người bị liệt tứ chi. Cơ lớn ở chân gần như không hoạt động - nhưng ngón chân thì động đậy. Tôi nhận ra ông ấy bị liệt do chèn ép dây thần kinh ở nách, một tình trạng tôi chỉ đọc trong sách, nhưng chưa từng gặp trong 30 năm làm nghề. Quan sát kỹ hơn, tôi còn nhận ra ông ấy bị mất nước và suy dinh dưỡng.

Ở Việt Nam, trách nhiệm chăm sóc và cung cấp thức ăn cho bệnh nhân nhập viện thuộc về gia đình, nhưng vợ anh ấy thì không có tiền. Sự hồi phục tự nhiên của anh sau chấn thương đốt sống cổ bị hạn chế bởi tình trạng suy dinh dưỡng, mất nước và chứng liệt do sử dụng nạng sai cách. Và đây là điều tuyệt vời: tôi yêu cầu nhà trị liệu ngừng các bài tập "đi bộ" và thay vào đó tập trung vào các bài tập tăng cường các cơ kiểm soát gối cho anh ấy. Chồng tôi ra ngoài mua cho anh ấy nước đóng chai (nước máy ở Việt Nam không thể uống trực tiếp), sữa Ensure và đậu hộp. Hai ngày sau, bệnh nhân đã có thể đứng dậy và đi lại với sự hỗ trợ tối thiểu từ nhà trị liệu và vợ - mà không cần đến nẹp hay khung tập đi. Chao ôi!. Đó là khoảnh khắc tôi biết rằng mình phải quay lại Việt Nam.

Nhưng chồng tôi và tôi không biết làm thế nào để có thể đủ khả năng đi đi về về giữa Mỹ và Việt Nam. Chuyến đi nhận con nuôi vào năm 1995 của chúng tôi được tài trợ bằng số tiền mà cha tôi để lại sau khi ông qua đời. Chuyến đi thứ hai, bao gồm cả việc mua các nẹp AFO, được chi trả bằng số tiền do người dì quá cố của tôi để lại. Nhưng giờ đây, chúng tôi không còn người thân lớn tuổi nào để có thể giúp đỡ về tài chính. Tài sản duy nhất của chúng tôi là ngôi nhà. Cuối cùng, chúng tôi nhận ra rằng nếu bán nhà và mua vé một chiều đến Việt Nam, chúng tôi sẽ có đủ tiền để sống một cách khiêm tốn ở đó, với một ít tiền dư để thực hiện các dự án nhỏ.

Vậy là chúng tôi đã làm thế.

Dĩ nhiên, chi tiết phức tạp hơn thế nhiều, bao gồm việc thành lập một tổ chức phi lợi nhuận ở Mỹ và tìm kiếm một cơ quan chính phủ Việt Nam phù hợp để hợp tác – nhưng đó là một câu chuyện khác.

Dưới đây là những điều cốt lõi mà chúng tôi đã học được cho đến nay. Những sứ mệnh thiện nguyện thiếu suy nghĩ và mang tính "đánh nhanh rút gọn" thường không hiệu quả ở Việt Nam. Một dấu hiệu rõ ràng là trong hầu hết các phòng khám phục hồi chức năng ở Việt Nam, ghế ngồi chủ yếu là những chiếc ghế bồn tắm cũ kỹ được gửi đến từ nước ngoài, trong khi bồn tắm lại rất hiếm thấy ở đây.

Tài liệu hướng dẫn dành cho các tình nguyện viên tại trung tâm phục hồi chức năng đầu tiên mà chúng tôi làm việc khuyến khích các nhà trị liệu chuẩn bị một bài thuyết trình PowerPoint về lĩnh vực chuyên môn của họ. Tuy nhiên, tổ chức phi chính phủ này lại bỏ qua một thực tế quan trọng: các kỹ thuật viên vật lý trị liệu ở Việt Nam chỉ có hai năm đào tạo cơ bản sau khi tốt nghiệp trung học, và một nửa thời gian học đó là thực tập dưới sự giám sát hời hợt của những người cũng chỉ được đào tạo tối thiểu như vậy. Đánh giá và lập kế hoạch điều trị không nằm trong chương trình học của họ. Với sự chuẩn bị như vậy, cùng với việc thường xuyên thiếu phiên dịch viên, làm sao một tình nguyện viên ngắn hạn có thể giảng dạy hiệu quả?

Việc một tổ chức phi chính phủ có trụ sở tại Mỹ nhận được khoản tài trợ 400.000 USD từ USAID để xây dựng một khu phục hồi chức năng tại một bệnh viện tư nhân ở Đà Nẵng với mục đích "trình diễn thiết bị phục hồi chức năng hiện đại", và chỉ sau đó, giám đốc của họ mới nhớ đến tôi và hỏi liệu tôi có muốn "tình nguyện" làm nhà vật lý trị liệu cho họ không, cũng nói lên rất nhiều điều.

Bởi vì chúng tôi ở đây lâu dài, dần dần chúng tôi nhận ra nhiều điều hơn. Và vì cam kết thực hiện những điều nhỏ bé nhưng có tác động lớn, chúng tôi làm những việc mà bạn sẽ không bao giờ thấy một tổ chức phi chính phủ lớn làm. Chúng tôi mua ghế nhựa cho phòng bệnh và tặng bệnh nhân để mang về nhà. Chúng tôi mua những đôi giày sandal chất lượng cao được sản xuất tại Việt Nam cho tất cả các bệnh nhân có khả năng đi lại tại bệnh viện phục hồi chức năng. Chúng tôi hợp tác thiết kế, tài trợ và sản xuất một loại nẹp AFO mới có khớp cổ chân, được thiết kế để mang cùng giày sandal cho những bệnh nhân bị tổn thương thần kinh không thể đi lại an toàn do mất ổn định ở cổ chân. Chúng tôi mua gậy mây để giúp bệnh nhân tự tin hơn trong việc di chuyển.

Mục đích của việc giảng dạy về tầm quan trọng của việc giúp bệnh nhân ra khỏi giường sớm và thường xuyên là gì nếu không có ghế để họ ngồi? Làm sao bạn có thể dạy ai đó nhấc chân lên khi đôi dép xỏ ngón của họ cứ bị rơi ra? Một cây gậy mây (có đế su) chỉ có giá 2,50 USD, một đôi giày sandal thể thao giá 6,25 USD, và một chiếc ghế nhựa giá 7 USD. Nẹp AFO đắt hơn – nhưng vẫn rẻ hơn rất nhiều so với giá ở Mỹ.

Thật tuyệt vời biết bao khi có thể làm từ thiện với mức chi phí tiết kiệm như vậy! Mọi người vô cùng biết ơn những món quà nhỏ bé này – và chúng tạo ra sự khác biệt! Những người bị chấn thương não có thể đi lại. Bệnh nhân đột quỵ có thể ngồi dậy và nhìn xung quanh. Tôi có được sự tín nhiệm lớn đối với các thành viên trong gia đình bệnh nhân. Và tôi sẽ nói cho bạn biết, ít nhất ở Việt Nam, chính gia đình của một bệnh nhân sẽ hướng dẫn gia đình bệnh nhân tiếp theo cách chăm sóc người thân của họ. Các y tá tiêm truyền và điều trị vết thương. Các nhà trị liệu hướng dẫn bài tập và phương pháp điều trị. Nhưng chính những thành viên trong gia đình đã có kinh nghiệm sẽ dạy cho những người mới cách di chuyển, cho ăn và tắm rửa cho con trai hoặc chồng bị khuyết tật của họ. Họ là những người đang hướng dẫn nhau cách chuyển bệnh nhân, điều chỉnh tư thế. Họ là những người đang trao đổi mẹo cho ăn và giúp đỡ nhau khi cần hỗ trợ thêm một tay. Khi chiếm được lòng tin của những thành viên gia đình tận tâm này và thiết lập, thông qua họ, những thực hành mới trong khoa bệnh, chúng tôi gặt hái được kết quả. Không chỉ họ có thể chăm sóc người thân tốt hơn mà họ còn dạy cho nhóm gia đình tiếp theo. Chúng tôi đang xây dựng một điều có thể gọi là "bộ nhớ chung".

Sự thật là, những "học viên" nhiệt tình nhất của tôi chính là các thành viên gia đình bệnh nhân. Đứng thứ hai là các sinh viên vật lý trị liệu thực tập từ Trường Kỹ thuật Y Dược Đà Nẵng, những người đã nghe về tôi từ lớp tốt nghiệp trước đó. Ít nhiệt tình nhất là một số nhà vật lý trị liệu hiện tại. Thay đổi thói quen cũ không dễ dàng. Tiến trình diễn ra chậm chạp, nhưng với sự hỗ trợ của Ban giám đốc, sự kiên trì và một vài "trường hợp hồi phục kỳ diệu", chúng tôi đang giúp các nhà vật lý trị liệu Việt Nam nhận ra rằng trở thành một nhà trị liệu tận tâm và hiệu quả có thể vừa bổ ích vừa thú vị đến nhường nào.

MẶT TỐI CỦA TẤM GƯƠNG

 

Một đoạn trích từ bình luận của Usha, phản hồi bài viết của tôi ngày 16 tháng 2 năm 2008, Thực hành lòng trắc ẩn:

Một suy nghĩ khác liên quan đến các nơ-ron gương, điều mà gần đây tôi đã đọc khá nhiều. Tôi thấy thú vị khi chúng được gọi là "nơ-ron Đạt Lai Lạt Ma". Tôi đoán đó là vì chúng giúp ta phát triển sự thấu cảm và lòng trắc ẩn. Nhưng tôi cũng nghĩ rằng có một mặt trái của điều này, vì có vẻ như các nơ-ron gương cũng góp phần thúc đẩy tâm lý đám đông đáng sợ – một thứ mà chúng ta khó có thể gắn liền với Đức Đạt Lai Lạt Ma.

Bản chất con người dường như chứa đựng cả tiềm năng phát triển những phẩm chất cao đẹp lẫn những bản năng thấp hèn. Điều quan trọng là chúng ta nuôi dưỡng nó như thế nào.

Gửi Usha,

Tất nhiên, bạn hoàn toàn đúng về "mặt trái" của các nơ-ron gương. Gần đây tôi đã suy nghĩ rất nhiều về điều này, đặc biệt là khi kỷ niệm 40 năm vụ thảm sát Mỹ Lai đang đến gần – sự kiện xảy ra ngay tại tỉnh Quảng Ngãi.

Điều quan trọng là chúng ta phải nhận ra rằng mỗi người đều có khả năng thể hiện cả mặt tối của bản chất con người lẫn những điều cao quý gần với thần thánh. Và việc xem xét cuộc sống của chính mình để hiểu những điều kiện nào khiến ta trở nên tốt đẹp hay tồi tệ hơn là điều rất đáng suy ngẫm. Bản thân tôi nhận thấy rằng tôi ở trạng thái tốt nhất khi cảm thấy thư giãn và được trân trọng. Ngược lại, khi căng thẳng và không được yêu thương, tôi gặp khó khăn trong việc thực hành những lý tưởng của mình.

Larry Colburn là một xạ thủ 18 tuổi trên chiếc trực thăng đã can thiệp để ngăn chặn cuộc thảm sát thường dân vô tội do lính Mỹ gây ra ở Mỹ Lai vào năm 1968. Trong một cuộc phỏng vấn năm 2002, ông nhấn mạnh sự khác biệt về mức độ căng thẳng giữa nhiệm vụ của mình và những người lính dưới mặt đất. Công việc của ông, bao gồm việc thu hút hỏa lực của kẻ thù để xác định vị trí quân địch, vô cùng nguy hiểm. Nhưng ông và đồng đội của mình vẫn có thể ngủ an toàn tại căn cứ mỗi đêm. Trong khi đó, những người lính dưới mặt đất phải đối mặt với nguy hiểm liên tục. Điều này không biện minh cho sự tàn sát mà họ gây ra ở Mỹ Lai, nhưng có lẽ đó là một lời cảnh báo: sự kết hợp giữa nỗi sợ hãi không ngừng, căng thẳng tột độ và tinh thần đoàn kết trong quân đội có thể kích hoạt mặt tối của các nơ-ron gương – hiệu ứng "tâm lý đám đông”.

Bốn mươi năm trước, chính phủ Mỹ đã cố gắng hết sức để che đậy những hành động tàn bạo ở Mỹ Lai, cũng giống như khi họ ban đầu bác bỏ các báo cáo về việc ngược đãi tù nhân tại nhà tù Abu Ghraib ở Iraq, coi đó chỉ là "trò đùa" của một vài "con sâu làm rầu nồi canh". Chúng ta đang bước vào những vùng nước đục nguy hiểm, khi các quan chức cấp cao nhất của đất nước chấp thuận những kỹ thuật "thẩm vấn nâng cao" và phủ nhận trách nhiệm với vô số sinh mạng dân thường bị hủy hoại ở Iraq và Afghanistan. Những người lính Mỹ phải chịu đựng sự căng thẳng không ngừng do các đợt triển khai liên tiếp trong điều kiện vô cùng thù địch, trong khi nhận thức được rằng những nỗ lực anh hùng của họ không mang lại điều gì tốt đẹp hơn cho bất kỳ ai. Cấp trên của họ coi Công ước Geneva là một thứ "lỗi thời". Liệu chúng ta có thể tạo ra điều kiện nào hoàn hảo hơn để thúc đẩy điều tồi tệ nhất ở cả lính Mỹ và người dân Iraq? Thế giới nào đang được tạo ra ở đây?

Nếu văn hóa quân sự và sự huấn luyện có thể dễ dàng nhận ra từ bên ngoài, thì những ảnh hưởng vô hình trong đời sống hàng ngày của người Mỹ lại khó nhận ra hơn, nhất là khi đang sống trong đó. Sự bất ổn mà người Mỹ bình thường phải đối mặt, dù ở cách xa chiến trường, không thể so sánh với cuộc sống ở Baghdad hay Fallujah. Nhưng nó vẫn dai dẳng. Sự tuyên truyền gieo rắc nỗi sợ hãi của chính quyền Bush sau sự kiện 11/9 có lẽ là nguồn cơn rõ ràng nhất. Nhưng còn nhiều yếu tố khác góp phần khiến chúng ta cảm thấy bất an và do đó khó có thể trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình.

Các tập đoàn lớn ở Mỹ nhận thấy rằng việc tạo ra những nỗi lo sợ vô hình mang lại lợi nhuận khổng lồ. Dù vấn đề của bạn là hơi thở có mùi, sự bất ổn tài chính hay thiếu sức hấp dẫn, thì họ luôn có giải pháp – tất nhiên, với một cái giá nhất định. Trọng tâm trong chiến lược kinh doanh của họ chính là nuôi dưỡng sự bất an, thứ chỉ có thể được xoa dịu bằng việc liên tục mua sắm sản phẩm của họ.

Chúng ta không thể thay đổi cách chính phủ và các tập đoàn Mỹ truyền bá hai thông điệp chính của họ: sự bất an và tiêu dùng ép buộc. Nhưng chúng ta có thể lựa chọn không để bị cuốn vào đó. Chúng ta có thể tắt TV và tập trung vào việc xây dựng những cộng đồng đầy sự quan tâm, để thay thế cho những gì mà nền văn hóa tiêu dùng Mỹ đã dần phá vỡ suốt hàng thập kỷ. Chúng ta có thể giúp những người xung quanh cảm thấy an toàn và được trân trọng. Và mỗi người trong chúng ta có thể nỗ lực trở thành hình mẫu cho những hành vi sẽ giúp tạo ra một thế giới mà chúng ta mong muốn được sống trong đó.

TỪ BỎ CUỘC ĐUA

 

Tôi không phải là một vị thánh, mặc dù qua phản ứng của một số người đối với câu chuyện của tôi, dường như họ nghĩ vậy. Đúng là tôi cố gắng trở thành một “kênh trong suốt để ban phước” theo truyền thống Quaker mà tôi đã chọn theo, nhưng điều đó không giống với việc trở thành một vị tử đạo theo truyền thống Công giáo mà tôi được sinh ra.

Mọi quyết định mà chồng tôi và tôi đã đưa ra trong hành trình đến Việt Nam, dù có vẻ không theo lẽ thường, đều có thể được lý giải một cách thực tế, thậm chí là về mặt kinh tế. Ví dụ, việc bán nhà vào năm 2006 và đầu tư số tiền thu được vào ngoại tệ hóa ra lại là một bước đi khá hay. Chắc chắn rằng, việc bán đi những chiếc xe ngốn xăng và ngôi nhà được sưởi ấm bằng dầu của chúng tôi bây giờ không còn là điều ngu ngốc khi giá dầu đã chạm mức 100 đô la một thùng!

Tiền thuê ngôi nhà bốn tầng của chúng tôi ở Đà Nẵng mỗi tháng còn ít hơn số tiền chúng tôi từng phải trả cho thuế và bảo hiểm nhà ở Mỹ. Mặc dù giá điện ở đây tương đương với Mỹ, nhưng chúng tôi chỉ cần dùng đủ để chạy một chiếc tủ lạnh nhỏ, vài bóng đèn và quạt điện. Tương tự, dù giá xăng cũng ngang bằng với Mỹ, nhưng chiếc xe máy của chúng tôi chẳng tốn bao nhiêu.

Chúng tôi cũng không còn thấy cần thiết phải mua hàng loạt gói bảo hiểm để bảo vệ tài sản và thu nhập nữa. Bảo hiểm xe hơi, bảo hiểm nhân thọ, bảo hiểm thương tật dài hạn và ngắn hạn, bảo hiểm trách nhiệm, bảo hiểm nhà cửa và bảo hiểm lũ lụt - tất cả đều không còn. Chúng tôi cũng quyết định từ bỏ bảo hiểm y tế - bạn có thể đọc quan điểm của tôi về vấn đề đó trong bài viết “Tin Xấu” (phần I).

Trong nhiều năm, chồng tôi, Dave, và tôi đã trăn trở về vấn đề đạo đức khi phải đóng thuế cho một chính phủ đang tiến hành một cuộc chiến tranh phi pháp. Giờ đây, vấn đề đó đã được giải quyết - chúng tôi không còn thu nhập đủ để phải đóng thuế. Và con trai tuổi vị thành niên của chúng tôi cũng nằm ngoài tầm với của các nhà tuyển quân và nguy cơ bị gọi nhập ngũ trong tương lai.

Công việc của chúng tôi giờ chỉ còn là quá khứ, cùng với những căng thẳng mà nó mang lại. Chi phí sinh hoạt ở Việt Nam đủ thấp để chúng tôi có thể sống dựa vào số tiền thu được từ việc bán nhà. (Chúng tôi không có tài khoản tiết kiệm hay lương hưu). Những người nước ngoài khác mà chúng tôi quen biết cũng sống khá thoải mái ở đây chỉ với những khoản lương hưu khiêm tốn. Một số khác thì kiếm sống bằng cách dạy tiếng Anh vài giờ mỗi tuần. Khi không còn bị cuốn vào văn hóa tiêu dùng Mỹ, chúng tôi nhận ra rằng mình chẳng cần phải mua sắm nhiều. Chúng tôi đã bỏ lại hầu hết đồ đạc khi chuyển đến Việt Nam và đến giờ vẫn cảm thấy mình có quá nhiều thứ.

Công việc tình nguyện của tôi ở đây là làm vật lý trị liệu đúng nghĩa - đúng với những gì tôi từng mơ ước khi bước chân vào trường vật lý trị liệu vào những năm 1970. Tôi đang tạo ra sự khác biệt thực sự trong cuộc sống của mọi người - mà không bị kiệt sức và cũng chẳng phải tốn thời gian vào mớ giấy tờ vô nghĩa! Nghe có giống sự hy sinh khổ hạnh không?

Rời khỏi cuộc đua mệt mỏi ở Mỹ và sống một cuộc đời ý nghĩa ở một quốc gia đang phát triển không phải là điều viển vông hay hoang tưởng. Tôi đang sống bằng chứng cho thấy đây có thể là một lựa chọn đầy mãn nguyện và cũng khá thoải mái!

THỰC HÀNH LÒNG TRẮC ẨN

 Nhà thần kinh học V.S. Ramachandran khẳng định rằng tế bào thần kinh gương (mirror neurons) đối với tâm lý học cũng quan trọng như DNA đối với sinh học. Những tế bào thần kinh được gọi là “neurons Dalai Lama” này, lần đầu tiên được xác định trong một phòng thí nghiệm ở Parma, Ý, vào năm 1995, được cho là chìa khóa cho khả năng học hỏi kỹ năng và ngôn ngữ của con người. Chúng giúp ta “đọc” được biểu cảm trên gương mặt và ngôn ngữ cơ thể của nhau. Chúng khiến ta nhăn mặt khi nhìn thấy con mình bị tiêm, hay đỏ mặt vì xấu hổ khi chứng kiến ai đó làm trò ngớ ngẩn. Khi các tế bào thần kinh gương hoạt động, chúng ta có thể cảm nhận những tín hiệu tinh tế về nỗi đau của người khác và được thôi thúc để giảm bớt những đau khổ đó. Chúng giúp ta trải nghiệm lòng trắc ẩn. Tế bào thần kinh gương dạy chúng ta cách cư xử trong cộng đồng.

Mặc dù phát hiện về tế bào thần kinh gương chỉ mới đây, nhưng nhiều thế lực tinh ranh đã biết cách tận dụng chúng từ lâu. Các chế độ độc tài luôn hiểu rõ tầm quan trọng của việc đàn áp những biểu hiện bất đồng chính kiến. Mẹ bạn từng khuyên bạn tránh xa “những ảnh hưởng xấu.” Và có lý do kinh tế thực sự đằng sau việc các nhà quảng cáo chi những khoản tiền khổng lồ để những nhân vật nổi tiếng quảng bá cho xu hướng thời trang mới nhất.

Hóa ra, động lực đằng sau hành vi của chúng ta ít lý trí hơn ta vẫn tưởng. Các nghiên cứu cho thấy chúng ta có xu hướng hành động theo những gì chúng ta thấy người khác làm hơn là theo những niềm tin mà chúng ta tuyên bố. Nếu điều này đúng, đã đến lúc chúng ta phải xem xét lại những gì mình đang bắt chước. Nếu bạn đang sống một cuộc sống kiểu Mỹ điển hình - vội vã ăn một chiếc bánh ngọt đóng gói trên đường ra khỏi nhà, lái xe một mình đến nơi làm việc, dành cả ngày trong phòng làm việc, mua gà rán qua cửa sổ tiệm ăn nhanh trước khi ngồi xuống trước màn hình TV để tiếp nhận bất cứ thứ gì truyền thông chính thống bày ra - vậy ai đang cung cấp khuôn mẫu cho cuộc sống của bạn?

Một số người trong chúng ta cảm thấy tội lỗi vì không có nhiều lòng trắc ẩn hơn với những người “bất hạnh” trên thế giới. Những người khác thì dường như không bận tâm, thậm chí còn buông lời miệt thị về những “kẻ đội khăn quấn đầu,” những “nữ hoàng trợ cấp,” hay những “dân nhập cư lậu.” Thực tế đơn giản là không ai có thể cảm thấy lòng trắc ẩn đối với một khái niệm trừu tượng. Chúng ta có gì để mà phản chiếu?

Nếu bạn cảm thấy cần phải sống một cuộc đời có ý nghĩa hơn, phù hợp hơn với niềm tin Kitô giáo, Phật giáo, Hồi giáo hay nhân văn của mình, thì bạn phải hiện diện. Bạn phải dành toàn bộ sự chú ý của mình cho những con người mà trước đây chỉ là những hình ảnh mơ hồ trong đầu bạn.

Với tôi, khoảnh khắc “vỡ lẽ” về tình trạng vô gia cư là khi tôi lái xe đến một điểm phát bữa sáng miễn phí của tổ chức Catholic Worker ở Norfolk, Virginia, vào một buổi sáng âm u và gió rét lúc 7 giờ. Tôi nhìn thấy 125 con người xếp hàng lặng lẽ, chờ đợi một tách cà phê, một bát cháo bắp và hai quả trứng luộc. Khi trò chuyện với họ sau đó về những bất hạnh và những suy nghĩ đã đưa họ đến hoàn cảnh này, tôi chợt nhận ra rằng, nếu không may mắn hơn, có thể chính con tôi cũng sẽ ở vị trí của họ.

Một bước đơn giản hơn nữa, chỉ cần tắt TV và bật máy tính lên, tôi khuyến khích bạn tham quan “Trục ma quỷ” qua ống kính của Andy Chang, một chàng trai đã chụp ảnh dọc Bắc Phi và Trung Đông. Nghệ thuật nhiếp ảnh của Andy cho phép bạn cảm nhận được tính nhân văn của những con người mà anh đã gặp trên hành trình. Hãy giữ những hình ảnh này trong tâm trí khi bạn nghe lời kêu gọi củng cố quan hệ Mỹ-Israel tại Trung Đông. Hãy nghĩ về những gương mặt này khi bạn nghe đến các cụm từ như “giải pháp quân sự” hay “tổn thất phụ.”

Làm việc tại một bệnh viện phục hồi chức năng ở Việt Nam như tôi, mà không có lợi thế thông thạo tiếng Việt, chắc chắn có những khó khăn. Nhưng nhiều lúc, tôi cảm thấy mình thấu hiểu sự tuyệt vọng của một người thân mất mát hay sự bối rối của một bệnh nhân chấn thương não tốt hơn khi tôi trực tiếp quan sát họ, thay vì chỉ dựa vào lời phiên dịch.

Chính tế bào thần kinh gương của bạn có thể giúp bạn cảm nhận rõ ràng trải nghiệm của người khác. Ví dụ, tôi cần nói gì về người đàn ông này để bạn có thể đồng cảm với hoàn cảnh của ông ấy?

Bạn đã được “lập trình” để trở thành một con người biết trắc ẩn. Việc của bạn là thực hành nó.

SỐNG TRONG HIỆN TẠI

 Năm ngoái, hàng chục năm sau khi rải 20 triệu gallon chất độc da cam khắp Việt Nam, Mỹ đã cam kết đóng góp 400.000 USD để tài trợ một phần cho một nghiên cứu mới về vấn đề này. Thật là một tin đáng mừng! Chắc chắn rằng sự bất định về kết quả của nghiên cứu này là lý do duy nhất khiến Mỹ chưa thể cung cấp sự hỗ trợ đáng kể cho những người như vợ chồng May và Song - hai bậc cha mẹ thông minh nhưng nghèo khó của bốn đứa con khuyết tật, tất cả đều được sinh ra sau khi người cha từng sống trong một khu vực trước đó bị phun rải chất độc da cam nặng nề.

Cuối cùng, gần bốn mươi năm sau khi một chàng trai trẻ bước ra khỏi khu rừng trơ trụi vì chất diệt cỏ với một căn bệnh da kỳ lạ, rồi sinh ra một cậu con trai có đôi chân hình chiếc xuồng trước khi anh ta qua đời vì ung thư, nước Mỹ mới có thể xác định phải làm gì để chuộc lỗi. Mười sáu năm sau khi người con trai đó sinh ra một bé gái cũng mang đôi chân hình chiếc xuồng giống cha, quốc gia giàu có và quyền lực nhất thế giới cuối cùng cũng bắt tay vào việc quyết định liệu họ có trách nhiệm giúp đỡ những gia đình như vậy hay không.

Tôi tự hỏi, liệu kết quả của nghiên cứu trị giá hàng triệu đô la ấy có thực sự mang lại lợi ích gì cho những thế hệ bị ảnh hưởng bởi dị tật bẩm sinh và cái chết sớm do ung thư - những người vẫn đang sống trong cảnh nghèo đói kéo dài sau nhiều thập kỷ bị Mỹ cấm vận, chồng chất lên bao năm chiến tranh hay không? Liệu dự án trị giá 14 triệu USD để tẩy rửa khu vực đất nhiễm dioxin tại sân bay Đà Nẵng có mang lại sự an ủi nào cho họ?

Gần đây, tôi có dịp đi cùng một nhóm sinh viên Mỹ thuộc Chương trình Việt Nam của Đại học SUNY Brockport trong những chuyến thăm vào sáng thứ Năm đến các gia đình có trẻ khuyết tật tại Đà Nẵng. Các sinh viên này đang học ngành công tác xã hội, vì vậy họ làm đúng những gì họ đã được đào tạo: ngồi xuống với các gia đình, đặt câu hỏi, rồi lắng nghe.

Hai tuần trước, chúng tôi ngồi xuống và lắng nghe người mẹ nhỏ bé của cô bé có đôi chân hình chiếc xuồng kể về nỗi buồn của bà khi con gái mình - một học sinh chăm chỉ và nghiêm túc - không thể đi học trung học. Bà nói rằng trường học quá xa để có thể đi bộ, và bà không thể giữ thăng bằng để chở con gái trên xe đạp. (Đôi chân đặc biệt của cô bé không chỉ khiến em phải dùng nạng gỗ mới có thể đi lại mà còn khiến em không thể tự đạp xe). Một người bạn tốt bụng sống gần trường đã đề nghị cho cô bé ở nhờ để tiện việc học, nhưng tiếc thay, điều đó là không thể.

“Tại sao vậy ạ?” một sinh viên hỏi.

“Vì con gái tôi không thể đứng mà không có nạng, nên không thể tự tắm rửa và chăm sóc vệ sinh cá nhân nếu không có tôi giúp”- người mẹ thổ lộ.

Là nhà vật lý trị liệu duy nhất trong phòng, tôi đưa ra một gợi ý: có lẽ cô bé có thể ngồi trên một chiếc ghế nhựa khi tắm, và nếu khoét một lỗ trên mặt ghế, em có thể tự chăm sóc vệ sinh cá nhân khi sử dụng nhà vệ sinh kiểu “xí bệt” của Việt Nam.

Người mẹ sững sờ, còn người cha thì rạng rỡ. Khi chúng tôi rời đi, họ nắm chặt tay tôi, mỉm cười rạng rỡ. Chuyện gì đã xảy ra? Đơn giản là có ai đó đã ngồi xuống, lắng nghe câu chuyện của họ và đưa ra một gợi ý nhỏ. Và nhờ đó, một cô bé 16 tuổi - một nạn nhân thế hệ thứ ba của chất độc da cam - có thể đi học phổ thông trung học.

Chúng tôi không cần một nghiên cứu trị giá hàng triệu đô la. Chỉ cần một nhóm sinh viên Mỹ và một nhà vật lý trị liệu trung niên người Mỹ lắng nghe câu chuyện của một gia đình. Tại sao điều đó lại khó đến vậy? Chúng tôi thậm chí còn không phải mua cái ghế nhựa.

THƯ GỬI BAN BIÊN TẬP COMMONDREAMS.ORG

 Chị Katherine thân mến,

Tôi nhận ra rằng những bài viết gần đây tôi gửi cho chị có thể mang một màu sắc khá ảm đạm. Thực tế, tôi cũng không chắc liệu chị còn coi tôi là một “tiến bộ thực thụ” nữa hay không.

Dù sao thì, đây là một bài viết nữa, và tôi không thể nói rằng nó vui vẻ hơn chút nào. Tôi đang viết về những cảm xúc của mình đối với nước Mỹ hiện nay, nhưng từ góc nhìn riêng của tôi, ở Đà Nẵng. Tôi viết cho “bộ lạc” của mình -những người cấp tiến đang tuyệt vọng (hãy thử xem phần bình luận dưới bất kỳ bài viết nào gần đây của Common Dreams). Họ, giống như các gia đình mà tôi mô tả trong bài viết đính kèm Về Nhà Ăn Tết, đã chiến đấu anh dũng trước những nghịch cảnh không thể vượt qua - trong trường hợp của chúng ta, là nỗ lực xoay chuyển con thuyền quốc gia.

Nhưng điều đó là bất khả thi. (Xin lỗi, đó là kết luận “không tiến bộ” của tôi). Tôi nghĩ rằng chúng ta đang tiến vào một giai đoạn lịch sử mới, một giai đoạn tất yếu sẽ xảy ra khi kỷ nguyên dầu mỏ giá rẻ kết thúc và nền kinh tế Mỹ rơi vào khủng hoảng. Việc xây dựng các cộng đồng địa phương bền vững, hiệu quả và có sức sống sẽ là điều thiết yếu. Nhiều người trong chúng ta đang tiếc thương cho một nước Mỹ mà ta từng mơ ước và hy vọng - chúng ta cần nói về điều đó. Nhưng sau đó thì sao?

Tôi muốn viết nhiều hơn, làm nhiều hơn để xây dựng các mạng lưới thực phẩm địa phương và những cộng đồng đầy lòng trắc ẩn, thay thế cho nền kinh tế trao đổi do các tập đoàn thao túng, cũng như sự chuyên môn hóa và thuê ngoài trong mọi khía cạnh của cuộc sống. Để xây dựng một xã hội mới, chúng ta cần tập hợp tất cả năng lượng và sức sáng tạo mà mình có. Chúng ta không thể lãng phí chúng vào những cuộc chiến vô nghĩa.

Xin lỗi vì điều đó.

Chúc chị mọi điều tốt đẹp nhất,
Virginia

VỀ NHÀ ĂN TẾT

 

Khi đồng hồ đếm ngược đến Tết Nguyên Đán chỉ còn một tuần, mọi người khắp Việt Nam đang tất bật trở về nhà để đón Tết. Các chuyến xe buýt, tàu hỏa và máy bay rời khỏi Thành phố Hồ Chí Minh hướng về miền Bắc đều đã kín chỗ, khi sinh viên, công nhân nhà máy và doanh nhân đều đổ về quê. Tết ở Việt Nam giống như Lễ Tạ Ơn, Giáng Sinh, Năm Mới và Lễ Phục Sinh ở Mỹ – tất cả hòa quyện trong một lễ hội tràn ngập niềm vui. Và quan trọng nhất, Tết là dịp để đoàn tụ gia đình. Trong suốt tuần lễ này, không ai bàn chuyện kinh doanh hay bất cứ vấn đề quan trọng nào vì tất cả đều sẽ được giải quyết “sau Tết”.

Ở Mỹ, nhân viên y tế đã quen với hình ảnh giường bệnh trống trong dịp Giáng Sinh, vì cả bác sĩ lẫn bệnh nhân đều không muốn thực hiện các ca phẫu thuật chưa cấp thiết trong thời gian này. Cũng tương tự như vậy ở Việt Nam, nhưng còn hơn thế nữa. Bệnh viện Phục hồi chức năng nơi tôi làm tình nguyện viên tại Đà Nẵng gần như đóng cửa trong tuần lễ Tết. Ai có thể ra viện đều đã về nhà. Chỉ còn lại hai bệnh nhân nặng trong khoa hồi sức: một cô gái trẻ bị vỡ xương chậu do tai nạn giao thông và một cô gái bị chấn thương não, có gia đình sống trên một hòn đảo xa xôi ngoài Biển Đông. Tất cả những bệnh nhân khác đều đã về nhà, kể cả một người đàn ông bị liệt tứ chi được gia đình chở về bằng xe máy, ngồi chen giữa hai người thân.

Nhưng niềm vui ngày Tết và sự háo hức đoàn tụ gia đình đã bị lu mờ trong tuần trước tại phòng hồi sức. Đây là nơi điều trị những bệnh nhân bị chấn thương não nặng nhất và mới nhất.

Suốt nhiều tháng, số bệnh nhân tại phòng mười giường này đã thay đổi: những ai hồi phục dần qua quá trình điều trị hoặc theo cơ chế tự nhiên của cơ thể sẽ được chuyển sang phòng nhỏ hơn để tiếp tục tập luyện, hoặc xuất viện khi gia đình không còn khả năng tài chính hoặc quyết định tiếp tục điều trị ngoại trú. Tuy nhiên, có hai bệnh nhân vẫn nằm lại tại phòng hồi sức trong suốt thời gian dài – họ không bao giờ đủ tỉnh táo để tham gia trị liệu hay thậm chí ngồi vững trên ghế. Họ chỉ mở mắt, nuốt thức ăn, và đôi khi cử động tay chân một cách vô thức. Trong khi những bệnh nhân khác đang tập đứng, tập đi với sự hỗ trợ và bắt đầu cất những tiếng nói đầu tiên, thì mẹ của một nam sinh trung học cao gầy và vợ của một người đàn ông 29 tuổi, cha của ba đứa con, vẫn ngày ngày chăm chỉ cho ăn, tắm rửa và tập các bài vận động thụ động cho họ. Khi có bệnh nhân mới nhập viện, hai người phụ nữ ấy lại hướng dẫn gia đình họ cách thích nghi với cuộc sống tại bệnh viện – nơi ở Việt Nam, việc chăm sóc bệnh nhân hoàn toàn phụ thuộc vào gia đình.

Những bệnh nhân khác dần dần hồi phục và rời đi, nhưng hai chàng trai ấy vẫn nằm đó. Dù vậy, khi họ còn ở bệnh viện, giữa những bệnh nhân chấn thương não khác và gia đình của họ, người vợ trẻ và bà mẹ trung niên vẫn có thể bám víu vào một tia hy vọng mong manh, dù thực tế ngày càng rõ ràng rằng tình trạng của họ không có dấu hiệu cải thiện.

Rồi Tết đến. Một buổi sáng, khi tôi bước vào phòng, tôi thấy người mẹ đang cúi mình khóc lặng lẽ bên con trai – bà vẫn kiên trì kéo giãn cổ chân của con như tôi đã hướng dẫn từ vài tháng trước để tránh co cứng cơ, phòng trường hợp cậu ấy có thể đứng dậy trong tương lai. Người chồng của bà, cha của cậu bé, người luôn sẵn lòng giúp đỡ những bệnh nhân khác, đang vội vã thu dọn những món đồ cuối cùng để chuẩn bị cho chuyến hành trình dài về nhà. Người vợ trẻ của bệnh nhân còn lại đứng đó, với một nụ cười run rẩy trên môi. Hôm nay, cô cũng sẽ về nhà cùng chồng.

Cuối cùng cũng được về nhà, về bên ba đứa con nhỏ của cô, bên những “người hàng xóm tốt bụng” – và bên người chồng sẽ không bao giờ còn có thể đi lại, làm việc hay trò chuyện với cô nữa. Cuối cùng cũng được về nhà, sau nhiều tháng trời dốc hết sức lực cho một cuộc chiến không có kết quả – để bắt đầu một cuộc sống mới, một cuộc sống không còn hy vọng.

Có thể nói vậy là quá cay nghiệt chăng? Làm sao con người có thể sống mà không có hy vọng? Chắc chắn, những người phụ nữ này, giống như nhiều người Mỹ ngày nay, đã nhận ra rằng những giấc mơ mà họ từng ấp ủ và phấn đấu đã bị vỡ tan. Người mẹ ấy sẽ không bao giờ thấy con trai mình vào đại học. Cậu sẽ không có gia đình riêng, cũng không thể trở thành chỗ dựa cho bà khi tuổi già ập đến. Người vợ trẻ sẽ phải một mình nuôi ba đứa con nhỏ, và giờ đây, thêm một đứa trẻ lớn xác mãi mãi bất động. Tôi không thể hình dung được cô ấy sẽ xoay xở cuộc sống ra sao.

Nhưng cuộc chiến giành lại những gì đã mất của họ đã kết thúc. Điều đã xảy ra không thể đảo ngược. Dù vậy, họ vẫn tiếp tục sống. Và khi trở về nhà dịp Tết này, họ sẽ được gia đình và cộng đồng chở che, bao bọc.

Đó là hy vọng duy nhất của họ.

Cũng như của chúng ta.